Dan koji je zauvek zavio Kraljevo u crno i kazivanja preživelih

Oktobar 1941. godine zauvek je obeležio istoriju Kraljeva i postao sinonim za jedan od najtežih stradanja civilnog stanovništva u okupiranoj Evropi. Tokon nemačke obmazde nad civilima sprovedene između 15. i 29. oktobra 1941. godine, pripadnici 717. pešadijske divizije Vermahta izvršili su masovno streljanje 5.000 talaca zatvorenih u fabrici lokomitiva i radnici ,,Vagobka“ u Kraljevu.

Međutim, streljani  su i golobradi dečaci, devojke, a mnogi su bili primorani da sami sebi kopaju rake. Svetska istorija i dalje pamti fotografije na kojima majke hodaju po gomili leševa  i pažljivo iznose telo po telo, u nadi da ima preživelih ispod velikog brda streljanih mladića. Želele su, kažu, samo da im deca imaju mesto počivanja, a ne da budu zakopani kao psi.

Prema kazivanju preživelih iz knjige ,,Kraljevo okrobra 1941„,  oni najneposlušniji, bili su primorani da sami streljaju članove porodice i prijatelje, a u kada bi odbili, usledila bi vešanja najbližih na njihove oči. Izgleda da ni to nije bilo dovoljno, pa je zemlja na humkama, posle sahranjivanja ravnata tenkovima.

Jedna od najvećih obmazdi u istoriji usledila je nakon sukoba partizanskih  i četničkih  odreda sa nemačkom vosjkom u okolini grada, tokom koje je poginulo oko 10.000 nemačkih vojnika.  Po zloglasnoj naredbi nemačkog generala, primenjen je princip ,,sto za jednog ubijenog, pedeset za ranjenog“ – što je u praksi značilo da su za svakog poginulog nemačkog vojnika streljali 100 civila.

Imena nevinih žrtava znaju se samo delimično. Mnogi detalji uzroka i posledica još uvek su nedovoljno ispitani, a delom i nepoznati, jer se zločinac brižljivo trudio da ukloni tragove zločina.  Ipak, ono što sa sigurnošću znamo da je oktobarskih dana 1941. godine u svim prodavnicama nestalo crne tkanine. I crne boje. Sestre i majke su same iskrojile crne tkanine. Za svaku kuću crnu zastavu.

Prema svedočenjima preživelih, streljanja su vršena u nekolko talasa – žrtve su u grupama izvođene iz hangara, sprovođene su na lokalne livade i, uglavnom, jedna po jedna, u savršenom nizu, ubijane mitraljevskom vatrom. Tela su potom zakopavana u masovne grobnice, na mestu današnjeg Spomen- groblja streljanih 1941. godine. No, postoje saznanja da neki, prema proceni nemačkih vojnika, nisu bili dostojni ni sahranjivanja, već su tela odnošena na periferiju grada u lišće (današnja teritorija Grdičke kose).

Među streljanima, osim srpskih civila, bilo je i pripadnika drugih naroda koji su živeli i radili u Kraljevu – Rusa, Slovenaca, Slovaka,  Makedonaca, Hrvata, pa i Francuza. Masakr u Kraljevu, zajedno sa onim u Kragujevcu koji se odigrao nekoliko dana kasnije, predstavlja najteži ratni zločin počinjen u Srbiji tokom Drugog svetskog rata. Ova dva događaja postala su simbol stradanja cilvila nad okupacijom i upozorenje na cenu zločina počinjenih pod izgovorom obmazde.

Fotografije su preuzete iz knjige ,,Oktobra Kraljevo 1941. – kazivanja preživelih“, izdate 1966. godine u Kraljevu.

_________________________________________________________________